GOSZCZ

Goszcz -Dawniej siedziba właściciela i zarządu ordynacji Gosch(u)tz połączona z miasteczkiem o funkcjach osady targowej., wzmiankowana w bulli papieża Adriana IV-tego z 1155 r. pod nazwą Goztech, a następnie w 1245 jako Gostech w bulli Innocentego IV, w 1291 (Gosecheth) i dokumencie księcia Henryka V z 1301 jako Goschec.

Część północna (Świątnik, Kirchenhalt Gosch(u)tz) do końca XVI wieku własność biskupów wrocławskich, jako taka wzmiankowana jeszcze w 1513 r. w dokumencie biskupa Jana Turzona. Część południowa z przyległymi dobrami podlegała grodowi w Miliczu, w XIII w. należała do Themo von Wisenberga, poległego w 1227r., a następnie do jego synów Bartuscha i Hineske. Jako własność tej rodziny wzmiankowana 1339r. W 1480r. w posiadaniu pana von Borschnitz, po którym odziedziczyli ją synowie Fryderyk i Melchior, wzmiankowani w 1551 i 1570, a następnie ok. 1600 Krzysztof, syn Fryderyka. Synowie Krzysztofa Melchior i Jan w 1602 oddają Goszcz za długi w zastaw Kasprowi von Koschwitz. W XVI wieku stopniowe przywłaszczanie części stanowiącej własność kościelną przez Berschnitzów. W 1604 zakończenie trwającego od 120 lat procesu z Sycowem, w wyniku którego przyznano Goszczowi prawo do warzenia piwa i handlu solą. W 1605 wykupiona za 50000 talarów przez hr. Abrahama von Dohna i przyłączona wraz z przyległymi dobrami do sycowskiego wolnego państwa stanowego. Za panowania Dohnów założenie browaru w 1609r., nadanie praw miejskich i herbu w 1686r. W ciągu XVII w. wymieniana w dokumentach jako oppidum choć w 1689 określana jako przypominająca bardziej wieś niż miasteczko. Wzmiankowani także burmistrz i mieszczanie aż do XIX w. W 1656 jako posag Anny Elżbiety von Dohna, która wyszła za Scharffenberga, ponownie uniezależniona i podporządkowana bezpośrednio jurysdykcji cesarskiej, a po śmierci właścicielki podzielona pomiędzy jej córki: Eleonorę Eusebię hr. von Wagensperg i Cecylię Renatę hr. von Trautmannsdorf. Odstąpiła ona wkrótce swoją część siostrze, która w 1665 odsprzedała całość za 60 tyś. guldenów Gotfrydowi von Heister, marszałkowi cesarskiemu. W 1693 dobra kupuje kś. Anna Zofia von Wattenberg-Ols dla syna Karola, który odprzedał je w 1717 Melchiorowi Abrahamowi von Langenau. Następnie drogą licytacji, nabywa je w 1727 za 90. tyś. talarów śl. Henryk Leopold von Reichenbach. Odtąd w rękach Reichenbachów pozostają do 1945r. W latach 1728-1749 rozwój Goszcza jako ośrodka administracyjnego rozległych dóbr powiększonych drogą zakupu sąsiednich majątków. W tym czasie napływ kolonistów, rozbudowa pałacu i wsi, założenie parafii ewangelickiej. W 1747 podniesienie wolnego państwa stanowego do rangi ordynacji zatwierdzone w 1749 przez Fryderyka II króla pruskiego. W tym samym roku pożar niszczy pałac i 14 domów. W ciągu 3.ćw.XVIII w. budowa nowego pałacu, kościołów ewangelickiego i katolickiego. Działa tu wówczas wytwórnia jedwabiu, papiernia, browar, gorzelnia, warsztat karoc i liczni rzemieślnicy. W 1787 miasteczko posiada szkołę ewangelicką, liczy 258 mieszkańców w 25 domach. W części dworskiej zamieszkuje 676 mieszkańców. W 1815 wzmiankowana huta miedzi. W 1845 ogółem 1198 mieszkańców ( w tym 25 mieszczan), 125 domów. Po pożarze w 1852, który zniszczył 50 domów rozbudowa folwarku i rozwój nowoczesnej gospodarki leśnej. Prawa targowe nie wykorzystywane od lat 20-tych XIX w. przywrócone 1910 jako zezwolenie na organizowanie rocznie 2dwóch targów bydła. Od 1945 w rękach polskich.

Wieś położona przy drodze z Twardogóry do Milicza i jej rozwidleniu w kierunku Domasławic. W części północnej przy rozwidleniu dróg niewielki plac targowy z blokiem śródrynkowym i ulicami wychodzącymi promieniście, otoczony zabudową usytuowaną kalenicowo, częściowo 1-piętrową o charakterze miejskim. W części południowej, na wsch. od drogi z Twardogóry zespół pałacowo-parkowy, poprzedzony zabudowaniami dworskimi, za pośrednictwem kościoła ewangelickiego związany z rynkiem. Po obu stronach drogi oraz w części pn.zach. wsi luźna zabudowa wiejska. Oś pałacu w kierunku pd. zach. wyznacza aleja lipowa wiodąca do leśnictwa dworskiego.

------------------------------------------------------

KOŚCIÓŁ PARAFIALNY p.w. Narodzenia NMP.

Proboszcz w Goszczu wzmiankowany w dokumencie z 1291. "Ecolesia in Gosz" wymieniona w dokumencie kardynała Jana od św. Marka w 1376 r. W 1618 przekazanie praw patronackich nad kościołem przez biskupa wrocławskiego właścicielowi dóbr. W latach 1633-1637 ewangelicki. W protokole wizytacji biskupiej z 1641 określony jako drewniany, źle pokryty, wyposażony w ołtarz p.w. św. Mikołaja i 5 dzwonów. Egzorcyzmy i chrzty odprawiano wówczas w języku polskim. Kaplica loretańska ufundowana i uposażona przez hr. Euzebię von Wagensperg 1662 r. W 1666/67 wzmiankowany m. in. "nowy i piękny ołtarz z obrazem NMP Wniebowziętej, wytwornie przyozdobiony", dwa ołtarze boczne, "różne obrazy pobożne" w kaplicy loretańskiej i drewniana dzwonnica w złym stanie. Obecny zbudowany za proboszcza Franciszka Józefa Binkowskiego, zapewne z wykorzystaniem dawnej zakrystii. Położenie kamienia węgielnego w 1754, zatknięcie gałki na wieży w 1779. Hełm wieży zniszczony uderzeniem pioruna w 1836. Restaurowany w 1962 1986. Późno barokowy z elementami neoklasycyzmu. Orientowany, murowany z cegły, otynkowany. Jednonawowy z wyższym, wydzielonym prezbiterium zamkniętym apsydalnie, do którego od pn. przylega zakrystia z dawną lożą kolatorską na piętrze. Na osi na-wy od zach. kwadratowa wieża pod którą znajduj się kruchta. Na osi poprzecznej od pn. do nawy przylega kaplica loretańska, na przeciwko której od pd. kruchta boczna. Pomiędzy wieżą a nawą od pn dobudowany składzik (dziś (((((kostnica))))) ). W zach. części nawy chór organowy murowany wsparty na 2 filarach z drewnianą balustradą zarysowaną linią wklęsło-wypukłą ozdobioną symbolem Eucharystii i girlandami warkoczowymi(ok.1790). Nawa i prezbiterium kryte sufitem z fasetą, u nasady której gzyms koronujący przerwany w partii łuku tęczowego. W zakrystii sklepienie krzyżowe (ok.1650?). Łuk tęczowy o wykroju półowalnym, wsparty na filarach o ściętych narożach, z impostami. Arkada loży kolatorskiej, obecnie przeszklona, z balustradą o motywach płycinowych. Pod nią kamienny portal (ok 1650) do zakrystii w uszatym obramieniu, z drzwiami z desek w układzie romboidalnym. Drzwi do kruchty pod wieżą i bocznej stolarskie, z desek w jodełkę z okuciami kowalskimi, pobite gwoździami. Okna proste zamknięte arkadowo w głębokich rozglifieniach. Bryła kościoła rozesłankowana o narożach zaokrąglonych. Elewacje boczne nawy 4-osiowe, rozczłonkowane jońskimi pilastrami wspierającymi belkowanie z gzymsem podokapowym. Okna nawy, prezbiterium i górnej kondygnacji wieży w obramieniach pasmowych profilowanych w tynku z motywem podokiennego fartuszka i lambrekinami. Wieża dwukondygnacyjna z piętrem pośrednim pomiędzy 1-wszą i 2-gą kondygnacją, podzielona w kier. poziomym belkowaniami i gzymsami międzykondygnacyjnymi, ujęta w zdwojone lizemy w narożach o trzonach gładkich i boniowanych w tynku. Na poziomie piętra pośredniego i 1.kond. od południa owalne okulusy w profilowanych obramieniach pasmowych. Portal główny w obramieniu boniowanym z kluczem, w części górnej zwieńczony prostym gzymsem. Dach na wieży namiotowy z sygnaturką w formie glorietty, pokryty blachą, kryty dachówką: nad nawą dwuspadowy, prezbiterium i boczną kruchtą trzyspadowy, nad (((((kostnicą))))) pulpitowy. Malowidła sufitowe w stiukowych obramieniach, wyk. ok.1920 z wyobrażeniem Zwiastowania (prezbiterium) i KoronacjiNMP (nawa). Witraże w prezbiterium neoromańskie ok. 1910 z monogramami Chrystusa, Marii i symbolem Eucharystii oraz dekoracją plecionkową; w nawie od pd. i pod wieżą wyk. ok.1920 z wyobrażeniem Chrystusa wśród dzieci i nieczytelną sygnaturą "Gebr.Fost."(?) oraz św. Wincentego (a) Raulo(z kreseczką nad tym a) z dziećmi i napisem "Fundator Vincenz Ruby-Gosch(u)tz; w kruchcie z wizerunkiem Archanioła Michała. Ołtarz główny wczesnobarokowy z elementami manieryzmu, wyk. ok.1650, przemalowany i częściowo przerobiony w czasach nowszych. Nastawa architektoniczna, kolumnowa, trójdzielna, po środku z obrazem Matki Boskiej Wniebowziętej, ok.1650, olej na desce z koronami, berłem i palmą inkrustowanymi srebrną blachą, wyk. Bartłomiej Strobel. Jako przysłona obraz Mistycznych Narodzin NMP, nowy olej na płótnie. Powyżej w zwieńczeniu obraz św. Mikołaja, flankowany przez monogramy Chrystusa i Marii oraz figura Boga Ojca. Poniżej po bokach ołtarza rzeźby drewniane, polichromowane św.Barbary i Katarzymy oraz św. Mikołaja i Stanisława. Uszaki o formach małżowinowych z wizerunkami (nowszymi) aniołów. Trumba drewniana z dekoracją pseudobarokową, nowsza. Tabernakulum z baldachimem nad monstrancją, obficie zdobione motywami kartuszowymi i małowinowymi. Ołtarze boczne, nie architektoniczne, drewniane, polichromowane, o motywach regencyjnych, wyk. ok.1730; pd. św.Józefa z monogramem w zwieńczeniu i figurą świętego po środku, flankowaną przez św.Zachariasza i Joachima;pn.Najświętszego Serca Jezusowego, pierwotnie św.Jana Nepomucena, z symbolem Opatrzności w zwieńczeniu, nowszą figurą Chrystusa po środku oraz rzeźbami św. Ignacego i Franciszka Xaw. po bokach. Poniżej dwie główki aniołków wykorzystane wtórnie jako podstawa pod pacyfikał. Ołtarz w kaplicy Matki Boskiej Loretańskiej, regencyjny ok.1730, drewniany, polichromowany, nie architektoniczny, z szafką w której figura Matki Boskiej(1627) po środku. Powyżej figura Boga Ojca w otoczeniu aniołów i Duch św. w glorii. Poniżej symbole Eucharystii i nowszy krucyfiks wstawiony wtórnie. Chrzcielnica empirowa, ok.1790, kolumnowa z naczyniem cynowym, ozdobiona motywami cekinowymi i liśćmi akantu na stopie; pokrywa nowsza. Ambona późnobarokowa ok.1730, przerobiona w czasach nowszych, z płaskorzeźbami trzech ewangelistów: Mateusza, Marka i Łukasza w kartuszach, główkami aniołków, kampanullami i konsolkami zdobiącymi korpus. Szafka na oleje w pn. ścianie prezbiterium, rokokowa ok.1780, z drewnianymi drzwiczkami w obramieniach z rokaji i kogucich grzebieni. Dwa konfesjonały pomalowane wtórnie olejną farbą; rokokowy ok.1780 z ozdobnym zwieńczeniem i rokojami i drugi, empirowy ok 1800, przerobiony. Klęcznik rokokowy, ok.1780 z motywem rokaji i kogucich grzebieni. Organy, 1.połowa. XX w., instrument z sygnaturą:"A.M(u)ller & Ackermann Orgelaumeister in Breslau. Safa w zakrystii, z drewna dębowego, neoromańska ok.1880, trzydrzwiowa. Obrazy: stacje drogi krzyżowej, wyk.1793, restaurowane 1913, olej na płótnie. Rzeźby, na konsolkach rokokowychz baldachimem: 1.św.Jan Nepomucen (dawniej w pd. ołtarzu bocznym) ok.1730, drewno polichromowane. 2.św. Antoni Padewski, 2.połowaXIX w. 3. Chrystus na krzyżu (w kruchcie) ok.1730, drewno plichromowane, 4. Dwa aniołki (u nasady łuku tęczy) ok.1790, drewno polichromowane. Monstrancja, pseudobarokowa, fundowana 1841, z wyobrażeniem Trójcy św. i aniołkami w zwieńczeniu glorii, metal pozłacany. Kustodia, pseudobarokowa, ok.1840 z symbolem Opatrzności, metalowa pozłacana. Kielich neogotycki, ok.1870 z wizerunkami czterech aniołów i motywem wici roślinnej na stopie, metal pozłacany. Puszka na komunikanty, fundowana 1924 przez proboszcza Leonida Frankowsky'ego. Pacyfikał, fundowany1842 przez Simona Bargendę, srebrny. Dwa krzyże ołtarzowe, srebrne: 1.empirowy, ok.1800, przerobiony, z wizerunkiem Chrystusa i NMP na stopie; 2. neoromański, wyk.1910. Kadzielnica, fundowana 1879 z okazji jubileuszu proboszcza Kapuścińskiego, srebrna. Dziesięć świeczników: empirowych, ok,1800, puklowanych, z wizerunkami Chrystusa, NMP i dwóch serc na podstawie, srebrnych. Dwa świeczniki neoromańskie, fundowano 1910 przez członków rady parafialnej, srebrne. Dwie kraty żelazne, kute, przewlekane, koniec XVIII w. w zakrystii. Zamek do drzwi, kuty kowalski, 2.połowaXIX w. w zakrystii. Kościół razem z cmentarzem przykościelnym otoczony murem ceglanym, ok.1780, krytym płytami kamiennymi, od strony wewnętrznej wzmocniony łukami, od zewnątrz boniowanym i rustykowanym w tynku. Na osi wejścia bocznego od pd. trójprześwitowa brama zwieńczona naczółkiem o formie zbliżonej do ostrołuku, z arkadowymi przejściami i owalnymi wnękami. W obieg muru włączone nadto od pd. i pn. dwie napzreciwległe kapliczki, murowane, otynkowane, kryte dwuspadowymi daszkami, arkadowymi wnękami i motywem gzymsu kostkowego. Nagrobki: 1. kś.Maksymilian Bojonnsky'ego, proboszcza w Goszczu, zm. 19191, neoromański z szarego marmuru, z krzyżem. 2. Gustava Missale zm.1926, modernistyczny, obeliskowy, ze sztucznego kamienia.

--------------------------------------------------------

KOŚCIÓŁ EWANGELICKI, dawniej dworski. Pierwszym kościołem ewangelickim była tu kaplica grobowa rodziny Borschnitzów zbudowana w 1594. Skasowany po przejściu Goszczan w 1605 w ręce katolickiej rodziny von Dohnów.

W latach 1633 -1637 nabożeństwa ewangelickie w kościele parafialnym. Za Reichenbachów odbywały się najpierw w jednej z sal pałacu, w języku niemieckim i polskim (do końca XIX w.). W 1741 roku Fryderyk II wydaje formalne zezwolenie na odprawianie niezależnych nabożeństw ewangelickich i budowę kościoła, kosztem hr. Henryka Leopolda von Reichenbacha. Położenie kamienia węgielnego 1743, zatknięcie gałki na wieży i poświęcenie kościoła w 1749. W 1752 zawieszenie na wieży dwóch dzwonów. Odnowiony krótko przed 1939, po 1945 nie użytkowany.

Późnobarokowy z elementami rokoka. Częścią ołtarzową zwrócony na pd. wsch., fasadą na pn. Murowany z cegły, otynkowany, założony na planie centralnym w kształcie prostokąta przenikającego się z krzyżem grackim. Nawa owalna, otoczona obejściem, nad którym empory dostępne jednobiegowymi schodami usytuowanymi za ołtarzem i pod emporą organową, wydzielonymi drewnianym przepierzeniem. Po stronie zach. na krótszej osi wieża ze schodami przez które wejście do przyległej loży kolatorskiej , z kominkiem, wydzielonej z empor drewnianymi przepierzeniami i balustradą od strony nawy. Pod emporą organową krypta z sarkofagami fundatora i jego rodziny. Zakrystia na przeciwko wejścia, wydzielona z obejścia ściankami działowymi. Nawa główna kryta owalną kopuła rozczłonkowaną gurtami zbiegającymi się promieniście po środku. Nad emporami i obejściem sklepienia żaglaste rozdzielone łukami gurtowymi o wykroju koszowym, sklepienie nawy wsparte na filarach, pomiędzy którymi rozpięte arkady obejścia i empor , ozdobionych jońskimi pilastrami, w narożach zwielokrotnionymi, na wysokich cokołach, dźwigającymi za pośrednictwem fragmentów belkowania bogato profilowany gzyms koronujący. Płaski gzyms przebiega też powyżej arkad obejścia. Parapety empor drewniane, tralkowe, w partii empory organowej zarysowane łamaną linią wklęsło-wypukłą. Kominek loży kolatorskiej o otworze paleniska wykrojonym łamaną linią wklęsło-wypukłą, zwieńczony gzymsem o falistej linii i rustykowanym fryzem zaznaczonym kluczem. Bryła rozsłonkowana z wydatnymi ryzalitami od strony pn., pd. Elewacje rozczłonkowane pilastrami jońskimi wypierającymi belkowanie i gzyms podokapowy. Naroża ryzalitów zaokrąglone i zaakcentowane boniowaniem w tynku. Okna w dwóch strefach oddzielonych gzymsem między kondygnacjami: górne zwieńczone półkoliście w obramieniach pasmowych, profilowanych w tynku z wydatnym kluczem, dolne zamknięte łukiem dwupromiennym w obramieniach uszatych. Ryzalit frontowy zwieńczony szczytem zarysowanym łamaną linią wklęsło-wypukłą, flankowany ozdobnymi wazonami, z wtopioną po środku wieżą i oknem o łuku dwupromiennym, po bokach którego ostrolistne okulusy. Wieża o narożach podkreślonych lizenami, zwieńczona fryzem rozszerzającym się koliście po środku i hełmem o łamanym kształcie, jednoprześwitowym, z chorągiewką wiatrową na szczycie. Po bokach ryzalitu frontowego owalne okulusy. Portal główny zwieńczony gzymsem o łuku dwupromiennym, z herbami Reichenbachów w kartuszach po środku fryzu, flankowanymi przez kamienne wazony powyżej. Dwa portale boczne w obramieniach uszatych. Troje drzwi wejściowych, stolarskich, z desek w jodełkę z okuciami rokoko, żelaznymi, kowalskimi. Dach mansardowy, pokryty dachówką, drewniany hełm na wieży.

Kasalnica drewniana wyk. ok. 1750, nadwieszona na filarze obejścia, z baldachimem i parapetem schodów zarysowanym linią wklęsło-wypukłą. Dwa sarkofagi kamienne, obficie zdobione z herbami w kartuszach, częściowo uszkodzone fundatorów kościoła: 1. rokokowy, Henryka Leopolda von Reichenbach, zm. 1775, 2. późnobarokowy, Fryderyki Charlotty von Sch(o)neich-Carolath, zm. 1741. Figurka kamienna geniusza ze zniczem, z pokrywy sarkofagu. Kościół otoczony od zach. murem z cegły, otynkowanym ok. 1750 w pozostałych partiach nowszym.

--------------------------------------------------------

DAWNY ZESPÓŁ PAŁACOWY złożony z pałacu zwróconego frontem na południowy zachód, tworzącego wraz z oficynami bocznymi podkowę obejmującą honorowy dziedziniec, zamknięty budynkiem bramnym wozowni, flankowanym przez dwie bramy boczne, z rozległego parku rozciągającego się po drugiej stronie w kierunku pn.wsch oraz domów służby dworskiej, otaczających majdan przyległy do pałacu od str.pn i obwiedzionych murem z bramami. Do zespołu należy również ewangelicki Kościół Dworski, położony na pn. od pałacu i połączony z nim niegdyś za pośrednictwem skrzydła ogrodowego i oranżerii. Od pałacu na pn. i zach. wiodą dwie drogi.

--------------------------------------------------------

PAŁAC, godny uwagi dwór hr. von Dohna, wzmiankowany w 1689 r. przebudowany na dwuskrzydłowy, dwukondygnacjowy pałac z ogrodem i "salla terena" za czasów Henryka Leopolda von Reichenabacha za sumę 200 tyś. talarów w l. 1730-1740 przez budowniczych włoskich. W 1749 zakończenie budowy oranżerii oraz zniszczenie pałacu przez pożar. Budowa nowego w l. 1749-1755 wg. projektu arch. Karola Marcina Frantza. W l. 1886-1888 przebudowa holu, wnętrze oficyn, lukarn na dachach oraz pn.wsch. skrzydła łącznikowego przez arch. Karola Schmidta z Wrocławia. W l. 1934-1935 renowacja stiuków w sali balowej i galerii przez rzeźbiarza Klunkę z Wrocławia oraz elektryfikacja, wykonanie instalacji wodno-kanalizacyjnych i c. o. Splądrowany w 1945, spalony w partii korpusu w 1948. Po roku 1957 rozbiórka oranżerii i skrzydła ogrodowego. Obecnie oficyny użytkowane, korpus w ruinie.

Późnobarokowy z el. rokoka. Murowany z cegły uzupełnianej kamieniem, otynkowany. Składa się z korpusu głównego oraz położonych symetrycznie domów gościnnych, domku ogrodnika i oficyny, połączonych niższymi skrzydłami łącznikowymi i budynkami mieszkalnymi oficjalistów dworskich. Korpus główny, w ruinie, dwukondygnacjowy, podpiwniczony, założony na rzucie wydłużonego prostokąta z poprzedzonym przez podcień ryzalitem po środku fasady. Pseuderyzality po środku elewacji ogrodowej i jej bokach oraz po bokach elewacji frontowej. Do narożnika pn.wsch. przylega weranda o planie wycinka koła, dobudowana w l. 1886-1888. Wewnątrz pozostałości układu dwutraktowego sal połączonych amfiladowo z obszernym holem na parterze nad którym tzw. Sala Srebrna, otwierająca się na taras od frontu i do galerii od strony ogrodu. W holu na parterze, przebudowanym w l. 1886-1888, otwartym do pomieszczeń bocznych arkademi, ślady podziałów pilastrami kompozytowanymi o głowicach w duchu neobaroku. W głównym wejściu resztki odrzwi drewnianych, dwuskrzydłowych, neobarokowych, z kratą żelazną w nadświetlu. Sala Srebrna o trzech zwieńczonych arkadowo portafentrach od zachodu i dwóch naprzeciwległych kominkach po środku ścian bocznych zachowała fragmentarycznie podsiały architektonicznie ścian za pomocą pilastrów korynokich stanowiących podstawę dla belkowania koronującego i oprawę dla płycin ze stiukową dekoracją rokoko wg. projektu Joh. Christiana Hoppenhaupata mł. , w formie luster i baldachimów z kampanullami i strusimi piórami. Na frysie balkowania resztki dekoracji stiukowej z girlandami kwiatowymi i kokardami. W galerii na pierwszym piętrze ślady kominka.

Bryła pałacu jednorodna. Fasada i elewacja pn.wsch. 15-osiowe, z trójosiowym ryzalitem od frontu i pseudoryzalitem od ogrodu oraz jednoosiowymi pseudoryzalitami bocznymi, zaakcentowanymi przez pilastry kompozytowe, zdwojone w narożnikach wspierające belkowanie koronujące i gzyms podokapowy, przerwany po środku frontowego ryzalitu przez herby Reiehenbachów w kartuszach. Elewacja wschodnia trzyosiowa. Pseudoryzality zwieńczone trójkątnymi naczółkami z owalnymi okulusami w rokokowym obramieniu sztukatorskim po środku. Ryzalit frontowy zwieńczony attyką obficie ozdobioną rokajami i ustawioną na niekamienną balustradą o motywach plecionkowych, z uszkodzonymi posągami w strojach antycznych na cokołach, poprzedzony jest przez trójdzielny podcień wsparty na 6 kolumnach i pilastrach kompozytowych z impostami, dźwigających taras z balustradą kamienną, ażurową, pseudobarokową ok. 1890, zarysowany falistą linią. Okna wszystkich elewacji prostokątne w obramieniach uszatych na parterze i zamknięte arkadowo na piętrze, zwieńczone stiukowymi ozdobami rokajowymi, rozdzielone w kier. poziomym prostokątnymi płycinami o ściętych narożnikach, profilowanymi w tynku i pionowymi płycinami rustykowanymi. Ponad linią okapu zachowane fragmentarycznie pseudobarokowe lukarny, wyk. 1886-1888. Portal główny w kamiennym obramieniu, zamknięty łukiem dwuramiennym, z kluczem; portal elewacji ogrodowej prostokątny w obramieniu uszatym z rokokowym kartuszem wykonanym w stiuku. Weranda od pd.wsch. dobudowana w l. 1886-1888, neobarokowa, kryta stropem Kleina wspartym na ......?????? fidarach o przestylizowanych głowicach kompozytowych pomiędzy którymi, w przęsłach skrajnych rozpięte arkady. Nad werandą taras otoczony balustradą żelazną, kutą, o motywach secesyjnych. Dwa Domy Gościnne, tzw. Kawalierhauser, położone naprzeciwległe frontem do dziedzińca, założone na rzucie prostokąta zbliżonego do kwadratu, piętrowe, dwutraktowe, pierwotnie z sienią na przestrzał i symetrycznym układzie pomieszczeń, częściowo przekształconym. Izby na parterze kryte sklepieniami kolebkowymi z lunetami i kolebkowo-krzyżowymi, na piętrze stropy. Fasady od strony dziedzińca pięcioosiowe z jednoosiowymi pseudoryzalitami po środku, zwieńczonymi trójkątnymi naczółkami w których owalne okulusy ozdobine rokajami. Narożniki zaakcentowane boniowaniem w tynku i pilastrami wspierającymi poprzez fragmenty belkowań podokapowe gzymsy. Okna parteru zamknięte arkadowo (w budynku pn. częściowe przemurowane do formy prostokąta) w profilowanych obramieniach uszatych. Portale główne zamknięte arkadą z kluczem, zwieńczone gzymsem z przeciwstawnych wolut. W budynku pd. drzwi stolarskie z desek w jodełkę. W dwóch oknach parteru kraty żelazne, kute, przewlekane, wyk. ok. 1890 neobarokowa z motywami rokaji po środku. Dachy mansardowe kryte dachówką. Oficyna i Dom Ogrodnika, położone naprzeciwległe frontem do dziedzińca, założone na rzucie prostokąta zbliżonego do kwadratu, piętrowe z jednoosiowym pseudoryzalitem po środku fasady, zwieńczonym trójkątnym naczółkiem. Dachy mansardowe, kryte dachówką. Wnętrza oraz elewacje w dużym stopniu przekształcone z zatarciem cech stylowych. W Domku Ogrodnika po, str. pd. zachowane sklepienie kolebkowe z lunetami na parterze, fasada czteroosiowa podzielona gzymsem międzykondygnacjowym, z oknami przyziemia zamkniętymi wykrojowo, oknem po środku ryzalitu zamkniętym odcinkowo, okulusem w naczółku i portalem nad którym segmentowo wygięty gzyms. Dwa parterowe budynki łączące oficynę i Dom Ogrodnika z Domami Gościnnymi, dawniej mieszczące zapewne mieszkania oficjalistów dworskich, na planie wydłużonego prostokąta, kryte mansardowymi dechami, w tym: budynek pn. gruntownie przebudowany na warsztaty, jednotraktowy, kryty sklepieniem odcinkowym na dźwigarach, o fasadzie ośmioosiowej z oknami zamkniętymi odcinkowo i trzema lukarnami nad linią okapu; budynek pd. dwutraktowy, o wnętrzach przebudowanych z zachowaniem sklepień kolebkowych i kolebkowych z lunetami. Fasada dziewięcioosiowa z oknami i trzema portalami zachowanymi fragmentarycznie, zamkniętymi łukiem koszowym. Portale w profilowanej archiwolcie z wydatnym kluczem zwieńczone prostym gzymsem. Elewacja zewnętrzna jedenastoosiowa z prostokątnymi oknami w profilowanych obramieniach pasmowych z zamarkowanym kluczem. Dwa skrzydła łącznikowe pomiędzy korpusem a Domami Gościnnymi, parterowe z poddaszem częściowo wykorzystanym do celów mieszkalnych przebudowane ok. 1890 w duchu neobaroku, założone na rzucie wydłużonego prostokąta wyginającego się łukowo, półtoratraktowe z przejazdami bramnymi w części zach. krytymi kolebką z lunetami. Nad bramami zamkniętymi arkadowo pseudobarokowe lukarny z cyfrą R Reichenbachów w ozdobionych kartuszach. Fasady 6-osiowe, dachy mansardowe kryte dachówką. W tym: łącznik pn. częściowo rozebrany ze stropami odcinkowymi i portalem barokowym nad którym wygięty segmentowo gzyms w jednym z pomieszczeń. W wejściu z przejazdu bramnego drzwi drewniane stolarskie z desek w jodełkę podbitych gwoździami. Fasada o podziałach ramowych profilowanych w tynku, z pojedynczym pilastrem o przestylizowanej głowicy korynckiej flankującym bramę. Okna o łuku nadwieszonym, częściowo przerobione, w elewacji zewnętrznej prostokątne w obramieniach pasmowych, z cokołami podokiennymi profilowanymi w tynku; łącznik pd. z pomieszczeniami połączonymi zewnętrznym korytarzem od str. dziedzińca i dwubiegowymi schodami z drewna dębowego o profilowanej balustradzie. Wnętrza kryte sufitami z fasetą i gzymsem koronującym. Fasada i 9-osiowa elewacja zewnętrzna rozczłonkowane pilastrami o głowicach pseudobarokowych i płycinami profilowanymi w tynku. Okna, z cokołami podokiennymi profilowanymi w tynku, w fasadzie o łuku nadwieszonym w obramieniach pasmowych z zamarkowanym kluczem; w elewacji zewnętrznej prostokątne w obramieniach uszatych. Brama podkreślona boniowaniem w tynku, z resztkami stiukowego kartusza w kluczu. Ponad linią okapu pseudobarokowe lukarny zwieńczone wolutowymi lukarnami. Okna skrajne od strony Domu Gościnnego z kratą żelazną, kutą przewlekaną, pseudobarokową ok. 1890, z ozdobnym rokajem po środku.

--------------------------------------------------------

B. WOZOWNIA, zwana też budynkiem bramnym, zamykająca poprzecznie dziedziniec i oddzielona od flankującego go Domu Ogrodnika i oficyny dwiema bramami po bokach. Barokowa zbud. ok. 1755, murowana z cegły, otynkowana, piętrowa założona na rzucie prostokąta, z przejazdem bramnym po środku, po bokach którego dwie symetryczne klatki schodowe. Pomieszczenia na wozy na parterze w układzie jednotraktowym, na piętrze mieszkalne w układzie dwutraktowym. Przejazd sklepiony kolebką. Fasady od strony dziedzińca i zewnętrzna 11-osiowe z 1-osiowym pseudoryzalitem po środku, ujętym w pilastry z głowicami rokoko, wspierające za pośrednictwem fragmentów belkowania trójkątne naczółki w których owalne okulusy w rokokowych obramieniach stiukowych. Narożniki podkreślone boniowaniem w tynku. Fasada od strony dziedzińca rozczłonkowana pilastrami o głowicach rokokowych, alterowanymi z lizenami. Okna prostokątne w uszatych obramieniach. Archiwolta bramy zaakcentowana boniowaniem w tynku. Krata w bramie, XIX w. kuta, żelazna z prętów. Dwoje drzwi stolarskich z desek ułożonych w jodełkę, podbitych gwoździami. Dach mansardowy kryty dachówką z ośmioboczną gnaturką po środku zwieńczoną łamanym dachem z prześwitem w formie glorietty, tarczą zegarową u nasady i chorągiewką wiatrową na szczycie.

--------------------------------------------------------

BRAMY po bokach wozowni, wyk. ok. 1840, symetryczne trójprześwitowe, w formie 8-bocznym profilowanych słupków z cegły, otynkowanych, krytych kopulastymi daszkami z blachy, połączonych ogrodzeniem z prętów żelaznych.

--------------------------------------------------------

C. PARK. Przed połową XIX w. istniały tutaj dwa ogrody o układzie regularnym związane z rezydencją z l. 1730-1740: 1. "ogród ozdobny i przyjemności" w pewnej odległości na zachód od pałacu, z oranżerią i 2. "giardino secreto" pomiędzy skrzydłem pn. a kościołem, z sadzawką po środku i pawilonem "salla terena" od pn.wsch. Bezpośrednio przed pożarem pałacu, w 1749, budowa nowej oranżerii na miejscu "salla terena" a następnie po ukończeniu nowego pałacu w 1755 założenie na jego osi po stronie pn. wsch. rozległego parteru ogrodowego, o kształcie prostokąta, otoczonego grabowymi alejami obwodowymi. Ok. 1830 założenie na pd.wsch. od pałacu, po zach. stronie stawu parku romantycznego, w przeciągu 2 poł. XIX w. poszerzonego o tereny leśne po wsch. stronie stawu. W 1845 wzmiankowany zwierzyniec z pałacykiem myśliwskim, drewnianym, zniszczonym po 1945 r.

Pomiędzy skrzydłem zach. pałacu a kościołem ewangelickim zachowane ślady ogrodu ozdobnego, ogrodzonego od pd. murem ceglanym. Po stronie elewacji pn.wsch.

rozpoznawalny zarys prostokątnego parteru, o granicach w formie nasypów i śladami grabowych alei obwodowych. Na pd.wsch. o pałacu staw o kształcie wydłużonym, po zach. stronie którego resztki parku romantycznego z bukami, grabami i dębami nasadzonymi pojedynczo lub grupami w klomby oraz kręgi na terenie rozległej łąki. W części zach. łąki, na wzgórzu pawilon ogrodowy. Po stronie wsch. stawu pozostałości parku naturalistycznego w formie gaju poprzecinanego gęstą siecią dróg, głównie wokół stawu i na obrzeżach parku, dostępną przez bramy. Wzdłuż wschodniej granicy założenia, prosta dwurzędowa aleja lipowo-wiązowa z koń. XIX w.

--------------------------------------------------------

PAWILON OGRODOWY w formie świątyńki doryckiej, zbud. ok. 1840, zrujnowany po r. 1945, późny neoklasycyzm, murowany z cegły otynkowany z drewnianymi elementami wystroju architektonicznego, na cokole kamiennym. Założony na planie prostokąta, jednoprzestrzenny z wnętrzem o ściętych narożach w których wnęki. Resztki sufitowych faset i gzymsu koronującego z motywem wolich oczu. Poprzedzony podcieniem w formie pronaosu ujętego w anty z 4 doryckimi kolumnami na 6-stopniowej krepidomie, wspierającymi belkowanie z tryglifami i trójkątny naczółek. Elewacje boczne ze śladami boniowania w tynku, rozczłonkowane pilastrami wspierającymi belkowania koronujące. Resztki dachu dwuspadowe.

--------------------------------------------------------

D. DOMY SŁUŻBY DWORSKIEJ I ZAGRODNIKÓW położone na terenie przyległym do pałacu od zach. i pn. połączonym z nim bramą, otoczonym murem z cegły, otynkowanym, zbud. ok. 1760 usyt. kalenicowo, murowane z cegły, otynkowane, parterowe jednotraktowe, w tym: nr 60 wzdłuż drogi do pałacu, na rzucie prostokąta, z 7-osiową elewacją i dachem dwuspadowym krytym dachówką; nr 61, na rzucie prostokąta wygiętego łukowo, z 8-osiową elewacją i dachem mansardowym, krytym dachówką; nr 62, Dawny Czworak, na planie wydłużonego prostokąta, dwutraktowy z dwiema sieniami na przestrzał i wnętrzach przebudowanych. Elewacja frontowa 8-osiowa z 3-osiowym pseudoryzalitem po środku, od strony podwórza 10-osiowa. Dach czterospadowy, mansardowy, z lukarnami zwieńczonymi trójkątnymi naczółkami, kryty dachówką.

--------------------------------------------------------

ZARZĄD LEŚNICTWA DWORSKIEGO, dom nr. 89, zbud. 1886 w związku z przyłączeniem do ordynacji nowych posiadłości leśnych w 1880, usytuowanych u wylotu alei wiodącej do pałacu od zach., w formie willi w stylu rosyjsko-tyrolskim, zwrócony frontem na wsch. drewniany, obity deskami, na ceglanej podmurówce, piętrowy, częściowo podpiwniczony, założony na rzucie prostokąta, trzytraktowy, z ryzalitami od frontu i od strony zach. Ryzalit frontowy na parterze 2-osiowy na piętrze 3-osiowy, flankują dwie symetryczne, oszklone werandy. Z tyłu występują dwie dobudówki. Elewacje boczne 4-osiowa, w tym pd. z zawieszonym wspornikowo balkonem dźwigającym na 3 filarach okap dachu. Obramienia okien ozdobne, wycinane z desek. Dach wielo spadowy naczółkowy kryty eternitem, z osadzoną kalenicowo sygnaturką o dachu stożkowym, na którym chorągiewka wiatrowa z datą 1886.

--------------------------------------------------------

DOM MIESZKALNY o charakterze wiejskim: nr. 73 zbud. z końca 19 w. usytowany szczytowo, z cegły licówki, na rzucie prostokąta, jednotraktowy o elewacji 4-osiowej. Dach dwuspadowy, kryty dachówką. Dwa domy usytuowane kalenicowo, murowane z cegły i otynkowane, na rzucie prostokąta: nr. 79, zbud. na początku 19 w. dwutraktowy o formacie 6-osiowej z profilowanym gzymsem podokapowym, elewacją boczną 2-osiową o dekoracji ramowej w tynku. Drzwi stolarskie z ozdobnymi płycinami. dach dwuspadowy: nr. 99, zbud. w 1857, jedno traktowy, z 4-osiową elewacją frontową, oknami w obramieniach pasmowych, dekoracją ramową w tynku i datą 1857 na ścianie szczytowej. Dacz naczółkowy kryty dachówką.

--------------------------------------------------------

STODOŁA zbud. z pocz. XIX w. usyt.kalenicowo pomiędzy posesją nr 78 i 79, na rzucie prostokąta, częściowo z desek. Dach dwuspadowy kryty papą.

--------------------------------------------------------

DOMY MIESZKALNE o char. kamienic mieszczańskich, neorenesansowy zbud. ok. 1860, usyt. kalenicowo, jednopiętrowe, założone na rzucie prostokąta, dwutraktowe z bramami przejazdowymi w części bocznej lub po środku el. frontowej, w tym nr 5, z półpiętrem poddasza, o elewacji 4-osiowej, podzielonej międzykondygnacjowym pasem cokołowo-gzymsowym, z oknami w ozdobnych obramieniach i boniowanym parterem; nr 8 o fasadzie częściowo przekształconej, z zachowanymi oknami 1-go piętra w ozdobnych obramieniach pseudorenesansowych; nr 20 o elewacji podzielonej m.kondygnacjowym pasem cokołowo-gzymsowym i oknami w pseudorenesansowych obramieniach. Dom nr 13 zbud. ok. 1890, neobarokowy, murowany z cegły, otynkowany, parterowy o fasadzie 3-osiowej, z ozdobną facjatką. Nr 19, zbud. ok. 1890 z obramieniami okien profilowanymi w tynku.

--------------------------------------------------------

REMIZA STRAŻACKA, zbud. 1881, usyt. szczytowo po środku bloku śródrynkowego, murowana z cegły, otynkowana, na rzucie zbliżonym do kwadratu. Dach dwuspadowy kryty dachówką z osadzoną kalenicowo sygnaturką na której chorągiewka wiatrowa z datą 1881.

--------------------------------------------------------

CMENTARZ EWANGELICKI. Uporządkowanie dawnego zagajnika dla potrzeb gminy ewangelickiej z inicjatywy hr. Joanny Franciszki von Reichenbach-Gosch(u)tz w latach 90-tych 18 w. W 1826 budowa mauzoleum rodziny Reichenbachów. W 1841 oficjalne zezwolenie konsetorza wrocławskiego na założenie cmentarza. Wtedy toż prawdopodobnie budowa dzisiejszego ogrodzenia. W 1920 budowa bramy wjazdowej od strony pn. i kaplicy przedpogrzebowej. Po 1945 zdewastowany. Położony w niewielkim gaju dębowym, na zach. krańcu wsi, o kształcie trapozoidalnym z dwiema krzyżującymi się w części środkowo-zachodniej alejami lipowymi. Otoczony częściowo zachowanym murem ceglanym otynkowanym z dwiema bramami: 1. od pd. z 8-bocznymi filarkami bogato profilowanymi, przykrytymi kopulastymi daszkami z blachy, wyk. 1841. 2. z prostymi 4-bocznymi filarkami zwieńczonymi krzyżem od wsch. ok. 1920. Na osi bramy południowej mauzoleum Reichenbachów, obok bramy wsch. kaplica przedpogrzebowa, zbud. ok. 1920 z symbolem krzyża profilowanym w tynku el. bocznych. Po pn. stronie mauzoleum Reichenbachów "otwarte mauzoleum" Heinricha, Fabiana Heinricha i Konrada Heinricha Krzysztofa, hrabiów von Reichenbach, poległych na wojnie w 1918 r. w formie trzech grobowców krytych lekko uwypuklającymi się płytami kamiennymi o sfazowanych brzegach, ułożonych rządem oraz stojącej u wezgłowia środkowej z nich kolumny zwycięstwa, z krzyżem "żelaznym" zdobiącym cokół i wieńcem z liści dębowych (obecnie przewróconej). Pozostałe nagrobki zdewastowane, w tym: późnoklasycystyczna nadstawa nagrobka piaskowego, ok. 1840 z motywem zachodzącego słońca w zwieńczeniu oraz nagrobki w formie ociosanego z gałęzi pnia, z wieńcem laurowym.

--------------------------------------------------------

MAUZOLEUM REICHENBACHÓW, zbud. 1886, restaurowane 1913, w stylu późnego neoklasycyzmu z portalem neobarokowym. Murowane z cegły, otynkowane, z podziemną kryptą, jednoprzestrzenne, założone na rzucie prostokąta, po ścianach zewnętrznych rozczłonkowanych pseudoryzalitami po środku i w narożach oraz gzymsami międzykondygnacjowymi, zwieńczonych belkowaniem koronującym z szerokim fryzem. W elewacjach bocznych po jednym oknie w uszatych obramieniach. Od frontu portal, obecnie zamurowany, w obramieniu uszatym, neobarokowy zwieńczony gzymsem o łuku nadwieszonym, pod którym herb Reichenbachów w kartuszu, flankowany powyżej dwoma wazonami. W polach bocznych fasady daty 18...(częściowo uszkodzone) i 1913. Dach czterospadowy kryty dachówką.